Konya denildiğinde akla Mevlâna, etli ekmek ya da Selçuklu medreseleri gelir. Oysa şehrin merkezinde, Mevlâna Caddesi üzerinde, Merkez Bankası'nın hemen doğusunda ayakta duran görkemli yapı, Anadolu'nun sanayi eğitimi tarihinde çok özel bir yere sahip olan Konya Sanayi Mektebi'dir. Üzerinde yüzyılı aşan bir eğitim, savaş, kültür ve sanayi hikâyesi barındıran bu yapı; bugün zabıta binası olarak kullanılsa da geçmişin sessiz tanığı olarak Konya'nın hafızasındaki yerini korumaktadır.
Bir Bedestenin Yerinde Yükselen Okul
Konya Sanayi Mektebi'nin bulunduğu arsada, 1901 öncesinde Kanuni Sultan Süleyman döneminde yapılmış 9 kubbeli Konya Bedesteni (Süleymaniye Bedesteni) yer alıyordu. 1538'de Kazasker Mevlâna Kadri Çelebi tarafından inşa edilen bedesten, yüzyıllar içinde yıpranınca dönemin Konya Valisi Avlonyalı Ferit Paşa'nın kararıyla 1901'de yıktırılmış; yerine vilayet başmühendisi Şefik Bey'in tasarladığı okul binası inşa edilmiştir. Yani bugün o arsada gördüğümüz yapı, yüzyıllardır var olan bir bedestenin değil, onun yerine bilinçli bir eğitim yatırımı olarak yaptırılmış yepyeni bir okulun binasıdır — bedesten yıkılmış, ama taşıdığı "ticaret ve üretim" misyonu okulun atölyelerinde yeniden hayat bulmuştur.
İnşaat 1899'da başlayıp Eylül 1901'de tamamlanmıştır. Dikdörtgen planlı, kesme taştan yapı; cephe ve iç mekânlarındaki çini süslemelerle bir eğitim binasının ötesinde bir sanat eseri hâline geliyordu. Ne yazık ki bu süslemelerin önemli bir kısmı 1979'daki büyük yangında tahrip olmuştur.
1868 Sonrası Anadolu'da İlk Sanayi Mektepleri
Avrupa'da Sanayi Devrimi'nin etkisiyle Tanzimat Dönemi'nden itibaren mesleki eğitimin önemi artmış; 1868'de Mithat Paşa tarafından İstanbul Sultanahmet'te Mekteb-i Sanayi kurulmuştur. Bu hamle Anadolu'ya yayılırken açılan Edirne (1878), Konya (1901) ve Aydın (1924) sanayi mektepleri, Anadolu'nun sanayi eğitimi tarihindeki ilk üç büyük halkasını oluşturur. Konya Sanayi Mektebi böylece Cumhuriyet öncesi Anadolu'da mesleki eğitimin fitilini ateşleyen kurumlardan biri olarak tarihî bir öneme sahiptir.
Okul, Eylül 1901'de "Mekteb-i Sanayii" adıyla eğitime başladığında yalnızca 2 atölyesi (demir ve marangoz), 3 öğretmeni ve 17 öğrencisi bulunuyordu. Üç yıllık eğitimde sabah iki saat teorik ders, ardından atölyelerde altı saat uygulama yapılırdı. Kuruluş amacı iki yönlüydü: fakir ve kimsesiz çocukları himaye ederek onlara meslek kazandırmak, aynı zamanda şehrin sanayisine ve teknik eleman ihtiyacına katkı sağlamak.
Savaş Yıllarında Bir Cephe Fabrikası
Okul, ihtiyaçlar büyüdükçe atölyelerini genişletti: 1912'de döküm atölyesi, I. Dünya Savaşı'nın cephe ihtiyaçlarına karşılık 1915'te kunduracılık, terzilik, fanila ve çorapçılık atölyeleri açıldı. 1915'te kurulan Çorap ve Fanila İmalathanesi gece gündüz çalışarak binlerce çorap ve fanilayı doğrudan cepheye gönderdi; okul bu dönemde bir eğitim kurumu olmanın ötesine geçerek ordunun lojistik destek merkezlerinden biri hâline geldi. Aynı yıl, Konya'ya ilk kez getirilen sessiz sinemanın ilk gösterimi de yine bu okulun salonlarında yapıldı — yapı, yalnızca bir sanayi eğitim binası değil, Konya'nın kültürel modernleşme tarihinde de bir "ilk"in mekânıdır.
Bir Asrı Aşan İsim ve Yer Değişiklikleri
Konya Sanayi Mektebi, kuruluşundan bugüne dalgalı bir çizgi izlemiş, eğitim sistemindeki her reformla birlikte adını da değiştirmiştir:
- 1901 – Konya Sanayi Mektebi (Mekteb-i Sanayi): Kuruluş adı.
- 1908 sonrası – Hamidiye Sanayi Mektebi / Mıntıka Sanat Mektebi: II. Abdülhamid döneminin adlandırması.
- Erken Cumhuriyet – Konya Sanatlar Mektebi, ardından Sanat Okulu / Bölge Sanat Okulu.
- 1943 – Erkek Sanat Enstitüsü: Talim ve Terbiye Kurulu kararıyla yeni yapı.
- 1973 – Endüstri Meslek Lisesi, 1978'de ek olarak Teknik Lise.
- 1990'lar sonrası – Konya Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi: Günümüzdeki adı.
Okul 1906'da bir kez kapanmış, 1915'te yeniden açılıp savaş yıllarında cepheye üretim yapmış, 1922'de tekrar kapanmış, Cumhuriyet'in ilk yıllarında aynı binada yeniden açılmıştır. 1927'de Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlanarak ivme kazanmış, 1951'de motorculuk, 1952'de elektrik bölümleri eklenmiş; 1967-68'de ise okul, Larende Caddesi üzerinde inşa edilen yeni binasına (bugünkü Konya Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi) taşınmıştır.
1979 Yangını ve Bugünkü Hâli
Mevlâna Caddesi'ndeki eski bina, okul taşındıktan sonra 1968-1977 arasında bir süre Karatay Lisesi (Konya'nın ilk karma lisesi) olarak hizmet vermiş, 1979'da ise büyük bir yangın geçirerek çini süslemelerinin önemli bir kısmını kaybetmiştir. Yangının ardından bir süre boş kalan yapı 1982'de Kültür Envanteri'ne tescillenmiş, 1988'den itibaren Konya Valiliği İl Özel İdare Müdürlüğü binası olarak kullanılmıştır. 2014'te İl Özel İdarelerinin kapatılmasıyla Konya Büyükşehir Belediyesi'ne devredilen yapı, restorasyonun ardından bugün Büyükşehir Belediyesi Zabıta Daire Başkanlığı'na hizmet vermektedir.
Yapı, asli işlevi olan eğitimle bağını tamamen koparmış değildir: Konya Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, 1967-68'den bu yana Larende Caddesi'ndeki yeni binasında Sanayi Mektebi'nin ruhunu ve misyonunu yaşatmaya devam etmektedir.
Rehberin Notu
Bir sonraki Konya ziyaretinizde Mevlâna Caddesi'nden yürürken bu yapının önünde bir dakika durun. Duvarlarındaki kitabelere, kesme taşın dokusuna bakın. O an, 1901'de 17 çocuğun demir ve marangoz atölyelerinde başlayan macerasını; I. Dünya Savaşı'nda binlerce çorabın burada örüldüğünü; 1915'te salonlarında ilk sessiz sinema gösteriminin yapıldığını hissedeceksiniz. Konya'yı tanımak, yalnızca müzelerini ve camilerini değil, bu tür sessiz tanıkları da bilmektir.